Լևոն Արոնյան․ ինչպես Հայաստանը դարձավ շախմատային գերտերություն

Շախմատում փոքր երկիրը կարող է մեծ տերությունների դեմ խաղալ հավասարը հավասարի պես։ Հայաստանը դրա ամենավառ ապացույցներից մեկն է։ Բայց հայկական շախմատի պատմությունը միայն մեդալների, գրոսմայստերների ու վարկանիշների պատմություն չէ․ այն մի երկրի պատմություն է, որը 64 վանդակների վրա գտավ իր միջազգային տեղը։ Այդ պատմության կենտրոնում Լևոն Արոնյանն է՝ այն մարդը, որի անունը մի ամբողջ սերնդի համար դարձավ հայկական շախմատի հոմանիշ։ Արոնյանը ծնվել է Երևանում 1982 թվականին, շախմատ սովորել է ինը տարեկանում՝ քրոջ՝ Լիլիթի միջոցով, իսկ դեռ պատանեկան տարիքում ցույց տվեց, որ սովորական տաղանդի մասին խոսք չկա․ 1994 թվականին նա դարձավ աշխարհի մինչև 12 տարեկանների չեմպիոն՝ 9 հնարավորից հավաքելով 8 միավոր։ 2000 թվականին, ընդամենը 17 տարեկանում, ստացավ գրոսմայստերի կոչում։

Բայց Արոնյանի պատմությունն իսկապես սկսում է փոխել հայկական շախմատի միջազգային ընկալումը 2005 թվականին, երբ նա նվաճեց Աշխարհի գավաթը՝ եզրափակչում հաղթելով Ռուսլան Պոնոմարյովին։ Հաջորդ տարի նա հաղթեց Լինարեսի գերբարձրակարգ մրցաշարում և նույն 2006 թվականին դարձավ այն Հայաստանի հավաքականի առաջին խաղատախտակի առաջատարը, որը Թուրինում առաջին անգամ նվաճեց Շախմատի օլիմպիադայի ոսկին։ Հայաստանի թիմը չհաղթեց պատահականորեն․ այն մրցաշարն ավարտեց առանց պարտության՝ 10 հաղթանակով և 3 ոչ-ոքիով։

Եվ այստեղ է հայկական ֆենոմենի կարևորագույն գաղտնիքը․ Արոնյանը երբեք միայնակ հերոս չէր։ Նրա կողքին էին Վլադիմիր Հակոբյանը, Գաբրիել Սարգսյանը, Կարեն Ասրյանը, Սմբատ Լպուտյանը և մյուսները։ Հայաստանը շախմատում հաջողության հասավ ոչ թե մեկ գերհզոր անհատի, այլ թիմային մշակույթի շնորհիվ։ Պաշտոնական Հայաստանի շախմատի ֆեդերացիան հենց Տիգրան Պետրոսյանի՝ 1963 և 1966 թվականների աշխարհի չեմպիոն դառնալուց հետո սկսված «Տիգրանյան շրջանն» է համարում հայկական շախմատի զարգացման կարևորագույն խթաններից մեկը։

Եթե Պետրոսյանը հայկական շախմատին տվեց աշխարհի չեմպիոնի օրինակ, ապա Արոնյանի սերունդը ցույց տվեց, որ Հայաստանը կարող է դառնալ թիմային շախմատի գերտերություն։ 2006-ի հաջողությունից հետո Հայաստանի հավաքականը 2008 թվականին Դրեզդենում պաշտպանեց օլիմպիական չեմպիոնի կոչումը, իսկ 2012-ին Ստամբուլում նվաճեց երրորդ ոսկին։ Արոնյանը բոլոր երեք հաղթանակների ժամանակ առաջին խաղատախտակին էր։ 2012-ի օլիմպիադայում նա նաև առաջին խաղատախտակի անհատական ոսկե մեդալը նվաճեց՝ 10 խաղում հավաքելով 7 միավոր։

Սա արդեն պատահական փայլատակում չէր․ Հայաստանը դարձել էր այն երկրներից մեկը, որի դեմ մրցակիցը խաղում էր ոչ միայն առանձին գրոսմայստերների, այլ ամբողջ համակարգի դեմ։ 2011 թվականին հայկական հավաքականը հաղթեց նաև աշխարհի թիմային առաջնությունում, իսկ Արոնյանը առաջին խաղատախտակում դարձավ թիմի առաջատարներից մեկը։

Իսկ ի՞նչ էր առանձնահատուկ հենց Արոնյանի շախմատում։ Նա երբեք չի եղել այն խաղացողը, որի ամբողջ ուժը կարելի է բացատրել միայն հաշվարկի արագությամբ։ Նրա խաղի մեջ միշտ կար երևակայություն։ Նա սիրում էր բարդ դիրքեր, ոչ ստանդարտ գաղափարներ, տակտիկական հնարավորություններ և այն պահերը, երբ խաղատախտակը կարծես դուրս էր գալիս դասագրքային կանոնների սահմաններից։ ՖԻԴԵ-ի կենսագրական նյութերում նրա խաղաոճը նկարագրվում է որպես ժամանակակից և պրագմատիկ՝ բարդ դիրքերի ու խոր հաշվարկի նկատմամբ նախընտրությամբ, բայց միաժամանակ՝ բացումների շատ խոր գիտելիքով։

Նրա ուժը հատկապես զգացվում էր այն ժամանակ, երբ դիրքը պահանջում էր ոչ թե «ամենաճիշտ» քայլը գտնել, այլ ստեղծել խնդիր, որի լուծումը մրցակցի համար չափազանց դժվար է։

Արոնյանի անձնական կարիերան նույնպես բացառիկ է։ Նա երկու անգամ նվաճեց Աշխարհի գավաթը՝ 2005 և 2017 թվականներին, հաղթեց արագ շախմատի աշխարհի առաջնությունում 2009-ին, կայծակնային շախմատի աշխարհի առաջնությունում՝ 2010-ին, իսկ 2014 թվականի մարտին հասավ իր կարիերայի գագաթնակետին՝ 2830 Elo վարկանիշով դառնալով աշխարհի երկրորդ համար։

Բայց Արոնյանի պատմության մեջ կա նաև մի կարևոր նրբություն․ նա չդարձավ դասական շախմատի աշխարհի չեմպիոն։ Եվ հենց այստեղ է նրա ժառանգության հետաքրքիր պարադոքսը․ հնարավոր է՝ նա չնստեց աշխարհի չեմպիոնի գահին, բայց դարձավ այն խաղացողներից մեկը, որոնց ազդեցությունը շատ ավելի լայն էր, քան մեկ տիտղոսը։ Նրա անունը միաժամանակ կապվեց հայկական հավաքականի երեք օլիմպիական ոսկիների, աշխարհի գավաթների, էլիտար մրցաշարերի հաղթանակների և Հայաստանի շախմատային ինքնության հետ։

Հայաստանի շախմատային «գերտերություն» դառնալու պատմությունը, հետևաբար, պետք չէ ներկայացնել որպես հրաշք կամ մեկ մարդու հանճարի արդյունք։ Ավելի ճիշտ կլինի ասել, որ Արոնյանը հայկական շախմատի մի ամբողջ համակարգի ամենավառ դեմքն էր։ Տիգրան Պետրոսյանից եկող ավանդույթը, դպրոցական շախմատը, մարզիչների աշխատանքը, ակումբային ու հավաքականի մշակույթը և մի քանի ուժեղ սերունդների համադրությունը ստեղծեցին այն միջավայրը, որտեղ փոքր Հայաստանը կարողացավ մրցել Ռուսաստանի, Չինաստանի, ԱՄՆ-ի, Հնդկաստանի և այլ շախմատային հսկաների հետ։ Այդ պատճառով Արոնյանի մասին խոսելիս ավելի հետաքրքիր է ոչ թե հարցնել՝ «քանի տիտղոս նա նվաճեց», այլ՝ ինչու նրա սերնդի Հայաստանը կարողացավ ստիպել աշխարհին լրջորեն հաշվի նստել իր հետ։ Եվ պատասխանը գուցե հենց շախմատի ամենահայկական դասերից մեկում է․ երբ նյութական հնարավորությունները սահմանափակ են, հաղթելու համար պետք է ավելի մեծ դարձնել այն, ինչ կատարվում է մտքում։ 64 վանդակն այդ իմաստով դարձավ Հայաստանի համար մի ամբողջ աշխարհ, իսկ Լևոն Արոնյանը՝ այդ աշխարհի ամենաճանաչելի հայերից մեկը։

Ակնարկ Սպորտ

Մեկնաբանություններ